W takim wypadku mamy do dyspozycji w zasadzie dwie formacje stosowane powszechnie:
- kirasjerzy - para pistoletw, paasz, zbroja od penej pytowej do napiernika, hem
- arkebuzerzy - bandolet, para pistoletw, paasz, napiernik, szyszak

Bandolet - okrelenie zarwno w mowie potocznej jak i jzyku literackim lekkiej strzelby uywanej w XVI i XVII w. przez jazd (mg to by arkebuz, dragon - redniej dugoci muszkiet lub muszkieton - najkrtszej dugoci muszkiet uywany zwaszcza przez rajtari). Nazwa pochodzi od bandolieru - skrzanego pasa na ktrym bya przewieszona przez rami. Bandolet strzela kulami pistoletowymi. Charakteryzowa si wysok celnoci i niewielkim odrzutem.

Organki - wielostrzaowa bro palna, uywana od XVI do XVII w. Skadaa si z wielu luf karabinowych na wsplnym ou np. dziaa. Bya adowana odprzodowo, a adunki przewanie byy odpalane kolejno wsplnym lontem.

Arkebuzeria bya rodzajem lekkiej konnicy. Arkebuzerzy pocztkowo nosili kirysy, ktre jednak niedugo byy w uyciu. Nakryciem ich gowy sta si otwarty hem szturmowy. Uzbrojeni byli w arkebuz, dwa pistolety i szabl lub rapier. Strzelali z konia, co wymagao od nich olbrzymiej zrcznoci.

Kirasjerzy to cika jazda, ktra zastpia kopijnikw. Powstaa ju w XVI w., miaa cikie uzbrojenie ochronne (kirys, hem (cho nie zawsze), czasem nabiodrki), zaczepne to paasz (czasem szpada), pistolety, w okresie pniejszym (XVIII w.) karabinek. Bya to jazda uywana gwnie do uderzenia, cika i niezbyt szybka. Nowoci w stosunku do kopijnikw by lejszy pancerz, brak broni zaczepnej dugiej. Pistolety stanowiy bro pomocnicz, duo rzadziej stosowano karakol ni szar. Ewoluowaa w okresie od 2 poowy XVII wieku. W XVI i XVII nie stanowia zbyt licznego rodzaju wojsk.

Wbrew pozorom, do podobna jazda do powyszej. Chocia gwnym elementem uzbrojenia byy pistolety (w pocztkowym okresie puffery (wczesny pistolet z zamkiem koowym - XVI w.)) i walczono gwnie wspomnianym ju karakolem, ju jednak od czasw Gustawa Adolfa uywana te do szary. Co ciekawe, szwedzka rajtaria bya lejsza ni niemiecka, bo bez uzbrojenia ochronnego (zreszt, nie tylko szwedzka). Spotyka si te w historiografii podziay na rajtari lekk i cik. Rajtaria te, w przeciwiestwie do kirasjerw bya uywana do dziaa dywersyjnych, wypadw na tyy wroga. Stanowia podstawowy i najliczniejszy rodzaj jazdy w armiach zachodnich. Uzbrojenie zaczepne podobne jak u kirasjerw, z tym, e raczej szpada ni paasz. Jazda lejsza ni kirasjerzy.

Arkebuzeria natomiast bya typow jazd strzelcz, rwnie powstaa w XVI wieku. Z uzbrojeniem obronnym bywao rznie, raz byo, raz nie. Podstaw byo uzbrojenie zaczepne, arkebuz, 2 pistolety i szpada. Arkebuzerzy potrafili strzela z konia i gwnie walczyli konno, ale czasem te w szyku pieszym (w przeciwiestwie do dragonw, ktrzy walczyli gwnie pieszo). Nie bya to tak liczna formacja jak rajtaria, ale duo liczniejsza ni kirasjerzy

Rajtarami zwano ju pod koniec XVI wieku jazd uywajc taktyki karakolu, dla ktrej gwn broni by pistolety i/lub arkebuz. Generalnie do lat 20-tych XVII wieku w armiach zachodnich mamy do czynienia z dwoma typami takiej jazdy: 
- Kirasjerzy - jazda cika, gdzie 'idealnym' ekwipunkiem bya zbroja okrywajca 3/4 ciaa (tuw, przedramiona, nogi poniej kolan), hem, paasz lub rapier, pistolety, czasami koncerz. 
- Arkebuzerzy - jazda rednia, czasami take w zbroi, z lekkim rapierem, pistoletami, arkebuzem. 

Oczywicie to tylko teoria - czasami kirasjerzy mieli tylko napiernik, niektre regimenty arkebuzerw (synny regiment Piccolomini w armii cesarkiej w pierwszej poowie Wojny Trzydziestoletniej) z kolei miay lepsze pancerze ni kirasjerzy. Generalnie jednak kirasjerzy mieli by przeznaczeni do przeamania przeciwnika w bitwie, a arkebuzerzy do walki ogniowej, rozpoznania, etc. a w samej bitwie do walki ogniowej. Kirasjerzy atakowali kusem, przed uderzeniem strzelajc z pistoletw. 

Krl Szwecji Gustaw Adolf wspaniale wprowadzi w to wszystko zamieszanie ze swoimi rajtarami. Gros szwedzkiej jazdy od pocztku XVII wieku stanowili arkebuzerzy na lichych konikach, czsto bez pancerzy, ze sabej jakoci arkebuzami. Szwecja miaa na pocztku panowania Gustawa Adolfa tylko jeden oddzia kirajserw - znany jako Adelsfana i nie wystawiany do walki w polu - tak honorow formacj szlachty. Pod wpywem polskiej jazdy z ktr spotka si na Pomorzu Gustaw Adolf przeprowadzi sensown reform - zabra arkebuzerom arkebuz i zbroje, dajc im pare pistoletw. Chodzio o to, by jazda potrafia sama atakowac, a nie tylko wspiera ogniem Kirasjerw, ktrych w armi szwedzkiej praktycznie w owym czasie nie byo ( w 1621 roku powoano tylko 5 kompanii z Livlandu - czyli Inflant, pniej dodatkowo 4 kompanie kurlandzkie, z weteranw z polskiej armii i pojedyczne kompanie przyboczne - razem w 1630 roku armia szwedzka miaa zaledwie 13 kompanii kirasjerw). Wtedy zaczto w Europie jako nazw dla takiej jazdy szwedzkiej uywa okrelenia 'rajtar' - ze szwedzkiego latta ryttare (ktrym pierwotnie okrelano tylko jazd szwedzk i finsk, a po 1631 roku ju gros kawalerii, niezalenie od jej wyposaenia), albo te po prostu od sowa Reiter (jedziec). Miaa to by jazda bardziej uniwersalna ni ta wedug typowego podziau zachodniego, chocia w toku walki okazao si, e bardziej nadaje si do uycia w walnej bitwie ni do rozpoznania czy osony przemarszw (jak arkebuzerzy). Ju podczas walk z Polakami na Pomorzy zarzucono typow dla jazdy niemieckiej walk karakolem. 
Trzeba jednak pamita, e i wrd si katolickich zdarzay si jednostki ktre potrafiy zarzuci karakol i walczy ze Szwedami 'nag stal'. Stanowiy one jednak 'kropl w morzu' na tle caej jazdy katolickiej. 
Z kolei kontyngenty najemne z Niemiec (w wikszych ilociach w armii szwedzkiej od 1626 roku) skaday si gwnie z arkebuzerw i kilku oddziaw kirasjerw. Jednostki te miay problemy z przystosowaniem si do nowej taktyki szwedzkiej - jeszcze w 1632 roku krl Gustaw Adolf udziela jednemu z niemieckich pukownikw (Baudissinowi) reprymendy e jego puk 'walczy na sposb niemiecki'. Chlubnym wyjtkiem by regiment arkebuzerw Rheingrafa Otto Ludviga, przejty ze subyb duskiej w 1628 roku, kry syn z agresywnego stylu walki i znany by jako jeden z najlepszych regimentw najemnych w armii szwedzkiej w latach 1629-31 
Dopiero po bitwie pod Breitenfeld Szwedzi przyjli nazywa gros swej jazdy jako 'rajtarw', niezalenie od pochodzenia. Wizao si to tez z faktem, e wiele nowych regimentw powoanych przez ksit niemieckich miao sabe wyposaenie i wymykao si typowym podziaom na kirasjerw i arkebuzerw. 


0-2 Elitarni Kirasjerzy - M6 WS4 BS3 S3 T3 W1 I4 A1 Ld8 19 pkt za model
Ekwipunek: cieka zbroja, bro rczna, pistolety
Opcje: Zbroja kirasjerska za + 3pkt (daje save 4+), Koncerz za +2 pkt., 'Weterani' (Ld9) za + 2 pkt.
Trotters, za +1 pkt mog by Gallopers,

0-4 Kirasjerzy - M6 WS3 BS3 S3 T3 W1 I3 A1 Ld7 17 pkt za model
Ekwipunek: cieka zbroja, bro rczna, pistolety
Opcje: Zbroja kirasjerska za + 3pkt (daje save 4+), Koncerz za +2 pkt., Weterani za +2 pkt (Ld8)
Trotters, za +1 pkt mog by Gallopers,

1+ Arkebuzerzy
M6 WS3 BS3 S3 T3 I3 A1 Ld7 15 pkt za model
Ekwipunek: bro rczna, arkebuz, pistolety,
Opcje: Lekka zbroja +1 pkt, ", Weterani za +2 pkt (Ld8)
Lekka jazda, Trotters, za +1 pkt mog by Gallopers

Kirasjerzy i Arkebuzerzy mog by wystawiani w mieszanych regimentach:
patrz zasady kawalerii

Rajtarzy (demi-kirasjerzy, lepsze regimenty arkebuzerw, regimenty mieszane):
M6 WS3 BS3 S3 T3 I3 A1 Ld7 13 pkt za model
Ekwipunek: bro rczna, para pistoletw,
Opcje: lekka zbroja + 1 pkt, Weterani za +2 pkt (Ld8)
Trotters, za +1 pkt mog by Gallopers 

Arkabuzerzy - jazda strzelcza, ktra  walka za pomoc arkebuzw. Pierwsze zacigane jednostki (gwnie niemieckie) miay mie na wyposaeniu bro bia (miecz lub paasz), arkebuz i par pistoletw. Uzbrojeniem ochronnym mia by napiernik, naplecznik, szyszak i para naramiennikw 

Kirasjerzy - byli najcisz dostpn kawaleri, ktrej gwnym zadaniem byo przeamanie linii przeciwnika onierza takiego chronia zbroja chronoiony prze peny kirysi z zamknitym hemem, na uzbrojeniu mia miecz lub paasz, par pistoletw, acz czasami zdarza si i arkebuz 

Rajtaria -  formacja poredni  nieco lejsza ni kirasjerzy, acz lepsz w zwarciu ni arkabuzerzy. Uzbrojenie ochronne w toku Dugiej Wojny to hem, napiernik i naplecznik, obojczyk, fartuch, naramienniki i rkawice, miecz lub paasz, przynajmniej dwa pistolety. Bardzo rzadko (znane s zaledwie trzy przypadki) mieli na wyposaeniu dug bro paln, i to nie cay oddzia


Wysany: Pi 11 Cze, 2010 21:25   	 
Moe ucilijmy co - w armiach Europy Zachodniej w tym czasie nie istniaa formacja zwana 'rajtari'  Rajtarzy to po niemiecku po prostu jezdni. Kawaleri dzielono na kirasjerw, arkebuzerw i jazd lekk (Chorwatw, lisowczykw, etc). Nieszczsne okrelenie 'rajtaria' przyjo si zarwno w polskich rdach z epoki jak i opracowaniach, wic strasznie gmatwa to cay obraz. O ile jednak z braku rde w przypadku takowej kawalerii w RON moemy uywa sowa 'rajtaria', o tyle regimenty na Zachodzie z reguy nazywano albo kirasjerami albo arkebuzerami wanie. Oczywicie mogo si jednak zdarzy, jak ju napisaem, e regiment by mieszany, wtedy najczciej spotykamy si z okreleniem arkebuzerzy. Od czasu interwencji szwedzkiej w 1630 pojawia si coraz szerzej okrelenie 'rajtaria' z tego powodu, e Szwedzi ca swoj kawaleri nazywali 'ryttare' (czyli 'jazda'), rozrniajc jednak cikich kirasjerw od jazdy krajowej (ktra dla wikszego zamieszania to 'latta ryttare' czyli 'lekka jazda', chocia nic z lekka jazd nie ma wsplnego). Szwedzki 'rajtar' to tak naprawd demi-kirasjer, czyli kawalerzysta o lejszym uzbrojeniu ochronnym (napiernik, naplecznik i hem), przeznaczony jednak do uderzenia na przeciwnika (jak kirasjer) a nie walczcy jak arkebuzerzy (ktrzy mieli dug bro paln i oprcz karakolu walczyli czasami w szyku rozproszonym). 
To e kawaleria cesarska stosowaa karakol w czasie bitwy pod Bia Gr niczym nie dziwi - wszak obydwa typy jazdy stosoway ow taktyk. W odrnieniu jednak od arkebuzerw, kirasjerzy byli take szkoleni do uderzenia na bia bro. 

Kirasjerzy (z fran. cuirassier  pancerny)  rodzaj cikiej jazdy (szturmowej) w zbrojach z metalowych pyt (kirysach).
Jazda tego typu powstaa w drugiej poowie XVI w. z przeksztacenia w ni z cikozbrojnej jazdy kopijniczej, cho nowoytnych kirasjerw poprzedzali w staroytnoci macedoscy hetairoi o zblionym przeznaczeniu bojowym i rynsztunku, co ich spadkobiercy.
Jednostka ta oznacza nowe stadium rozwoju europejskiej cikiej jazdy. Pancerz uywany przez tych jedcw by znacznie lejszy, zapewniajc wiksz szybko i zwinno. Znaczn uwag powicano technikom jedzieckim. Kirasjerzy potrafili zadawa potne, miercionone uderzenia zarwno nieprzyjacielskiej konnicy, jak i piechocie.
Wyposaenie kirasjera obejmowao stalowy kirys o wysokoci okoo 47 cm, szerokoci 44 cm (na wysokoci piersi) i wadze 8-9 kg. Kirys ten chroni pier i plecy jedca przed ciosami broni biaej i kulami muszkietowymi (wystrzelonymi z odlegoci nie mniejszej ni 50 krokw). Kula pistoletowa moga go przebi tylko jeli zostaa wystrzelona z bardzo krtkiej odlegoci (2-3 kroki).
Czasami kirasjerzy nosili stalowe, otwarte hemy w ksztacie kasku. Ten okazay hem nawizywa do hemw hellenistycznych Grekw i Rzymian. Posiada otok z czarnego niedwiedziego futra, ozdobiony by nadgrzebieniem z koskiego czarnego wosia i pirem psowym na lewym boku.
Wyposaenie kirasjera obejmowao zamszow kryz, mundur, skrzane spodnie i buty z cholewami. Na jego uzbrojenie skaday si paasz (lub szpada), para pistoletw i krtka kawaleryjska skakwka lub karabinek.
W XVI wieku i w pocztku XVII wieku kirasjerzy walczyli ogniem z konia, stosujc tzw. karakol. Dopiero w wojnie trzydziestoletniej majcy dowiadczenie w polskiej armii Gottfried Heinrich von Pappenheim i wzorujcy si na nim Octavio Piccolomini uywali kirasjerw do szar cwaem na bia bro. Odtd kirasjerzy atakowali w zwartym szyku, galopem z odlegoci 1800-700 krokw. Do przeamywania linii nieprzyjaciela uywali paaszy, podczas gdy pistolety stanowiy bro rezerwow. Genera von Marvitz zapisa kiedy: "Ta formacja przeamie wszystko, co jej stanie na drodze. Poowa z nich padnie pod kulami wroga lub wpadnie w okopy, a setki skrc sobie kark. Ale oni si nie zatrzymaj (a co dopiero mwi o zawrceniu), poniewa przy caym tym zamcie i oskocie powodowanym przez setki koni rwcych w zwartym szyku nawet najlepszy jedziec nie byby w stanie kierowa swoim wierzchowcem - s po prostu skazani na to, by si przebi.A nawet jeli ktry z nich okiezna konia i odzyska panowanie nad nim, niech lepiej zapomni o zatrzymywaniu si, bo zostaby powalony i stratowany przez gnajcych za nim. Nie ma zatem cienia wtpliwoci, e po rozpoczciu szary moe si ona zakoczy wycznie przeamaniem linii wroga lub mierci caego oddziau."
Obok typowych kirasjerw w XVII wieku wystpowali tzw. pkirasjerzy, uywajcy lejszych zbroi i walczcy przy uyciu arkebuzw. Stanowili oni specyficzny rodzaj jazdy, poredni midzy kirasjerami i arkebuzerami.
Kirasjerzy stanowili uprzywilejowan formacj i byli zwolnieni z wielu obowizkowych elementw suby.
Od poowy XIX w. bya to normalna jazda liniowa, ktra gdzieniegdzie zachowaa nazw kirasjerw. We Francji kirasjerzy przetrwali do 1914 r.
We Woszech do chwili obecnej istnieje jeden puk kirasjerw (Reggimento Corazzieri), nalecy do Arma dei Carabinieri, jest on gwardi honorow prezydenta Woch.

husaria vs kirasjeria

Czy husaria bya najlepsz kawaleri w XVII wieku? Zwolennicy kirasjerw stanowczo zaprzeczaj.

Do dzi husaria pozostaje symbolem militarnej potgi Rzeczypospolitej Obojga Narodw. Cho jej rzeczywiste zasugi s niezaprzeczalne, zdya przy okazji obrosn mitem czynicym z niej oddzia wojownikw niezniszczalnych i tak uniwersalnych, e zdolnych walczy we wszystkich warunkach i z kadym przeciwnikiem. w mit wynika w duej czci z braku konkurencji. Pojawia si ona dopiero w XVII wieku, gdy w wojnie trzydziestoletniej zwrcili na siebie uwag kirasjerzy feldmarszaka witego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego Gottfrieda Heinricha von Pappenheima. Poniewa obie formacje walczyy w tych samych czasach i z tym samym przeciwnikiem (Szwedami), mona na przykadach zwyciskich i przegranych bitew sprbowa przedstawi zalety oraz wady husarzy i kirasjerw.

CIʯKA KAWALERIA

Husaria na pocztku swojego istnienia daleko odbiegaa od wizerunku przedstawionego przez Henryka Sienkiewicza. Najczciej nie przyodziewaa adnego pancerza (rzadko lekk zbroj), a jedynymi staymi elementami byy tarcze i lekkie kopie. Wwczas wygld husarza zdecydowanie odbiega od stereotypowego wyobraenia o europejskim rycerzu zakutym w cik zbroj. Dopiero po reformach krla Stefana Batorego husaria powoli stawaa si cisz kawaleri. Duo czasu to zajo, gdy jeszcze pod Kircholmem szarowaa zbrojna w kolczugi i kapaliny. Gwnie dlatego, e wielu husarzy nie byo sta na lepszy ekwipunek.

Inaczej rzecz si miaa z kirasjerami, ktrzy wywodzili si wprost ze redniowiecznej cikiej kawalerii. Ze wzgldu na istotne zmiany w sztuce wojennej i szersze uycie broni palnej porzucili kopie na rzecz pistoletw. Wyposaeni w zbroje trzy czwarte, nadal przypominali w znacznym stopniu cikozbrojnych kopijnikw wiccych triumfy w poprzednich wiekach. Zdecydowali si rwnie na odejcie od tradycyjnej szary na rzecz karakolu, czyli konnej odmiany przeciwmarszu stosowanego przez piechot. Ten sposb walki polega na staym ostrzale z broni palnej. W tym celu jazda zbliaa si do formacji przeciwnika w szyku zoonym z kilkunastu szeregw. Trzy pierwsze, luno rozstawione, oddaway strza z pistoletu z jednej, a po obrocie  z drugiej rki, po czym wycofyway si, robic miejsce dla kolejnych trzech szeregw. To tumaczy, dlaczego ta metoda ataku wzia nazw od francuskiego sowa caracole, oznaczajcego spiral.

Moe wydawa si dziwne, e przedkadajc karakol ponad szar kawaleryjsk, kirasjerzy pozostawali ciej opancerzeni ni husaria. Trzeba jednak wiedzie, e uzbrojenie ochronne w XVII wieku rnio si budow i przeznaczeniem od redniowiecznego. Zbroje kirasjerskie byy tworzone z myl o odpieraniu atakw przeprowadzanych przy uyciu zarwno broni biaej, jak i palnej, co  jeli wemiemy pod uwag wybran przez t formacj technik walki  tumaczy pene opancerzenie. Nie bez znaczenia by take wpyw zachodnioeuropejskich tradycji rycerskich.

SZARA I KARAKOL

Styl walki husarii ewoluowa w cigu wiekw i raczej szed pod prd nowym trendom panujcym w Europie. Rzeczpospolita Obojga Narodw, ktra nie prowadzia ekspansji na zachd, miaa za to rozlege tereny na wschodzie, przyja rol przedmurza chrzecijastwa. Z tego wzgldu pastwo musiao dostosowa sw armi do specyfiki regionu i przeciwnikw innych ni francuscy muszkieterowie czy niemieccy landsknechci. Na wschodzie trzeba byo walczy z Kozakami i Tatarami. W wyniku wieloletnich dowiadcze husaria potrafia si idealnie dostosowa do walki ze wschodni jazd.

W drugiej poowie XVI wieku powoli zacz si pojawia kawaler w pancerzu z elementami pytowymi (sto lat pniej bdzie to ju pzbroja) wyposaony w zmodyfikowan kopi (znacznie lejsz ni te redniowieczne), pistolet, koncerz (lub paasz), orientaln szabl i niekiedy uk refleksyjny zapoyczony od Tatarw. Husaria bya uywana jako kawaleria uderzeniowa, od czego w zachodniej tradycji wojskowej zaczto odchodzi.

W przypadku kirasjerw karakol stanowi rzeczywicie podstawow taktyk. Nie znaczy to jednak, e by to ich jedyny styl walki. Dowid tego von Pappenheim mia szar w bitwie pod Ltzen. Feldmarszaek witego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego i jeden z najznakomitszych dowdcw wojny trzydziestoletniej suy wczeniej w jedzie polskiej i dobrze zna husari. Na podstawie swych dowiadcze zreformowa kirasjerw, czerpic ze skrzydlatych to, co najlepsze. Naley jednak od razu doda, e pozostae formacje kirasjerskie nie miay takiego dowiadczenia, jak ta dowodzona przez von Pappenheima. Feldmarszaek rzeczywicie niejednokrotnie stosowa przeamujce szare, ale z drugiej strony a tak wiele ich nie wykona, gdy w bitwie pod Ltzen zosta miertelnie raniony.

Husaria, ze wzgldu na swe wyszkolenie, potrafia radzi sobie z rnymi przeciwnikami, ale tak naprawd w XVII wieku koncentrowaa si przede wszystkim na ryzykownych atakach. Skrzydlaci jedcy byli ubezpieczani przez swych pocztowych, uzbrojonych rwnie w cikie pancerze oraz w dug bro paln. Ponadto wsparcia udzielay im inne oddziay jazdy, na przykad rajtarzy (nieporozumieniem jest nazywanie tej formacji cik kawaleri) czy arkebuzerzy zagranicznego autoramentu. Dowdca musia z rozwag korzysta z husarskiej siy, by jak najbardziej zminimalizowa straty przy brawurowej szary.

Doskonale o tym wiedzia byskotliwy hetman litewski Jan Karol Chodkiewicz, ktry zdziesitkowa armi szwedzk w bitwie pod Kircholmem w 1605 roku. By zminimalizowa przewag czterokrotnie wikszych si przeciwnika, wykorzysta dogodn form terenu oraz deszczow aur. Wrd Szwedw dominowaa gwnie piechota w postaci muszkieterw. Husarska kopia znakomicie speniaa swoje zadanie (mimo e z reguy wykorzystywano j przeciw kawalerii)  przeamywaa szeregi pikinierw ubezpieczajcych strzelcw. Skrzydlaci stosowali take ryzykown upozorowan ucieczk, by mc ponownie zaszarowa na przeciwnika, rozbi jego szyk i zmusi do odwrotu. Taka brawura bya cakowicie obca szwedzkiej armii, ktrej taktyka i uzbrojenie wpisyway si w zachodnioeuropejski styl walki.

NIKT NIE JEST DOSKONAY

Sabo husarii objawia si w bitwie pod Gniewem w 1626 roku. Osawiona polska kawaleria nie radzia sobie ze zmasowanym ostrzaem Szwedw, a ponawiane szare rozbijay si o cian kul przeciwnika. Krl Gustaw II Adolf dobrze pamita druzgoczc klsk swego ojca Karola IX, poniesion 21 lat wczeniej pod Kircholmem. Z kolei nieudolny polski krl Zygmunt III Waza postanowi pod Gniewem wykorzysta synn jazd Rzeczypospolitej do atakw zaczepnych, praktycznie pozbawiajc j wsparcia oddziaw

Zabezpieczajcych natarcie, co pozwolio przeciwnikom na oflankowanie skrzydlatych oraz zatrzymanie ich silnym ostrzaem muszkieterw i artylerii. Cho bitwa pod Gniewem bya gwnie porak dowdcy, potwierdzia przy okazji, e husaria jest tak naprawd formacj przeamujc, a jej wykorzystanie powinno by poprzedzone wieloma innymi dziaaniami majcymi umoliwi wykonanie szary na bro bia.

Kirasjerzy von Pappenheima rwnie nie byli doskonali. Spektakularn porak ponieli w pierwszej bitwie o Breitenfeld (1631 rok) z siami rwnie dowodzonymi przez krla Gustawa Adolfa. Pi tysicy kirasjerw a siedmiokrotnie wykonywao karakol, nim zostali rozbici. Trzeba jednak zauway, e podczas tej bitwy podkomendni von Pappenheima cierali si jednoczenie z jazd i piechot szwedzk, walczyli zarwno na bro paln, jak i bia. Kirasjerzy potrafili wycign lekcj z tej poraki i dostosowali swj styl wojowania do zmian na polu walki. Ju w bitwie pod Ltzen dowiedli, i s formacj do elastyczn. Tego nie mona raczej powiedzie o husarii  bezradnej, gdy nie moga przeprowadzi udanej szary.

WOJSKO POGRZEBOWE

Z czasem husaria  tak jak caa Rzeczpospolita  zacza podupada. Ze wzgldu na pustki w szlacheckich skarbczykach liczba skrzydlatych regularnie spadaa. Wprawdzie starano si uzupenia ubytki, ale ze wzgldw finansowych skutkowao to spadkiem jakoci uzbrojenia i wyszkolenia. Nie bez znaczenia bya te zmiana szlacheckich obyczajw i odejcie od tradycji rycerskich. Husaria w XVIII wieku staa si w kocu wojskiem paradnym, uywanym tylko na popisach wojskowych lub pogrzebach wodzw i oficjeli. Z tego powodu nazywano j wojskiem pogrzebowym.

Oddziay kirasjerw przetrway znacznie duej. W XIX wieku walczyy jeszcze na frontach wojen napoleoskich. Tak duga ywotno tej formacji wiadczy o jej elastycznoci i uytecznoci. Kirasjerzy, cho niepozbawieni wad, stanowili godn zachodni przeciwwag dla polskiej husarii, ktr pod pewnymi wzgldami (na przykad, jeli chodzi o dostosowywanie si do zmiennych warunkw pola walki) nawet przewyszali.

Szabla czy rapier?

W przypadku ora husaria postawia na specjalizacj, z kolei kirasjerzy na wiksz wszechstronno.

Istnieje spr, ktra z formacji dysponowaa broni bia, lepiej przygotowan do bezporedniego starcia. Husarska kopia nadawaa si uycia tylko raz, szabla natomiast (lub paasz) ustpowaa kirasjerskiemu rapierowi (na zdjciu popularny pappenheimer), gdy chodzi o uniwersalno. Z drugiej wszake strony rapier, ktry pozwala na jednoczesne rbanie i zadawanie sztychw, nie dorwnywa pod wzgldem obu tych funkcji bardziej wyspecjalizowanym egzemplarzom broni husarskiej. Biorc jednak pod uwag zrnicowanie uzbrojenia przeciwnikw (nawet w obrbie jednego oddziau), wydawa si wyborem bardziej trafionym ni kopia i szabla. Husaria, cho doskonaa w szczeglnym rodzaju walki, pada ofiar owej specjalizacji  zbytnio bazowaa na tradycji oraz na formach zapoyczonych z innych formacji, ktre nie do koca odpowiaday realiom pola walki.

Karakol (franc. caracole) - taktyka walki jazdy w drugiej poowie XVI i do poowy XVII wieku.
Rozwj broni palnej doprowadzi do zmniejszenia znaczenia kawalerii w zachodnioeuropejskich armiach XVI wieku. Jej udzia liczbowy spad w poowie wieku do 1/10 liczebnoci armii polowych. Atak cikiej jazdy, uformowanej w tradycyjnym, lunym szyku uderzeniowym, prowadzony kusem, nie mg doprowadzi do przeamania czworobokw uzbrojonej w arkebuzy, muszkiety i piki piechoty. W kawalerii zaczy dominowa lej uzbrojone oddziay (rajtaria, arkebuzerzy), ktrych gwnym narzdziem walki bya bro palna. Taktyka walki jazdy upodobnia si do stosowanego przez piechot kontrmarszu. Nowy sposb walki polega na ostrzale z broni palnej. W tym celu jazda podjedaa w kilkunastoszeregowym szyku jak najbliej nieprzyjaciela. Trzy pierwsze luno rozstawione szeregi oddaway strza z pistoletu (puffer) z jednej rki, po czym kawalerzyci obracali si w miejscu i oddawali strza z drugiej rki (onierze z drugiego i trzeciego szeregu strzelali pomidzy lukami). Nastpnie wycofyway si, a w ich miejsce wchodziy nastpne trzy szeregi. Ten sposb walki, z wieloma wariantami, nazwany zosta karakolem, od francuskiego sowa oznaczajcego spiral, serpentyn.
Obok klasycznej postaci karakolu istniay liczne jego odmiany. Najczciej stosowano jeszcze trzy, mianowicie karakol prosty, tzw. limak, oraz karakol protestancki.
Karakol prosty stanowi kawaleryjsk odmian kontrmarszu stosowanego przez piechot. Oddzia podjeda jak najbliej przeciwnika, po czym pierwszy szereg oddawa strzay w podobny sposb, jak przy klasycznym karakolu i wycofywa si na ty formacji. Wwczas strzay oddawa drugi szereg itd.
limak stosowany by chtnie przez arkebuzerw, a take przez polskie chorgwie kozackie na pocztku XVII w. By podobny do karakolu prostego, lecz strzelano nie szeregami, ale rzdami. Skrajny rzd (najczciej lewy) rusza w kierunku przeciwnika, w jego pobliu wykonywa zwrot w prawo, oddawa strza (czasem po kolejnym zwrocie drugi) i objedajc wasny oddzia dookoa wraca na swoje miejsce.
Poczeniem uproszczonego limaka z prostym karakolem by tzw. karakol protestancki. Polega on na tym, e caa formacja zbliaa si do przeciwnika. Po zatrzymaniu pierwszy rzd wykonywa zwrot i oddawa strza (zwykle tylko jeden). Potem pierwszy rzd zwraca si ponownie frontem do nieprzyjaciela, a cay oddzia zakrca w lewo, przejedajc swoj praw flank przed frontem nieprzyjaciela. Wwczas strzela prawy rzd. Manewr mona byo na tym zakoczy, lecz niekiedy po drugiej salwie kontynuowano go, tak aby obrci oddzia lew flank do frontu przeciwnika i aby lewy rzd rwnie mg odda strza. Zalet tej metody byo to, e manewr mogli wykona nawet sabo wyszkoleni onierze. Natomiast mia te on powan wad, jak byo defilowanie caego oddziau bokiem do frontu przeciwnika i wystawianie si na jego uderzenie na bia bro.
Istot walki byo maksymalne wykorzystanie ognia broni palnej, utworzenie wyomu w szeregach nieprzyjaciela i pogbienie go przy pomocy ataku na bro bia. Liczebno jazdy w armiach wzrosa do prawie poowy stanw liczbowych.
Ten sposb walki uleg zmianie pod wpywem poraek doznawanych w bitwach z jazd polsk, szczeglnie husari, stosujc taktyk impetycznej szary przeprowadzanej galopem i cwaem. W latach dwudziestych XVII w. Gustaw Adolf dokona w armii szwedzkiej zmiany taktyki walki kawalerii na bardziej dynamiczn, co byo jednym z powodw zwycistw szwedzkich w wojnie trzydziestoletniej. Za jego przykadem poszli dowdcy innych armii zachodnioeuropejskich.
Skuteczny sposb wspdziaania rajtarskiego karakolu z husarsk szar zastosowali Polacy w bitwie pod Gniewem w 1626 r. Atak husarii na piechot szwedzk (po kilku niepowodzeniach) powid si, gdy zosta poczony z wykonanym jednoczenie przez rajtarw Mikoaja Abrahamowicza swego rodzaju karakolem. Dla jego przeprowadzenia polski dowdca, prowadzcy swych rajtarw w drugim rzucie, wykorzysta przerw w ugrupowaniu husarii. Galopem zrwna si z husari (jeszcze nierozpdzon), wykona pojedynczy napad ogniowy na piechot (po krtkim zwrocie w prawo), po czym ponownie korzystajc z przerwy midzy husarzami ukry si za nimi. Poniewa piechota oczekiwaa z otwarciem ognia na uderzenie husarii, nie przeciwdziaaa akcji rajtarw. Poniesione przez piechot straty i efekt psychologiczny karakolu znacznie uatwiy husarii skuteczne uderzenie.
Wczeniej, w trakcie tej samej bitwy, Abrahamowicz take wykona ze swoimi rajtarami karakol (w starciu ze szwedzk rajtari). I ten manewr by przeprowadzony niestandardowo. Mianowicie po oddaniu dwch salw pistoletowych jego onierze nie wycofali si, lecz od razu uderzyli na bia bro, skutecznie rozbijajc Szwedw.

Tercios- jednostki taktyczne piechoty hiszpanskiej uzywane od 1534 r. do 1 polowy XVII w. Odpowiednikiem organizacyjnym tercios byly regimenty. Poczatkowo tercios liczyly 3200 zolnierzy (1600 pikinierw i 1600 muszkieterw), potem liczebnosc tercios zmalala do 1500. Na polu walki tercios ustawialy sie zazwyczaj w szachownice (jeden w pierwszej linii, dwa w drugiej i jeden w trzeciej), chroniac sie wzajemnie, co utrudnialo ich rozbicie. Taktyka walki tercios polegala na uderzeniu pikinierw po krtkim uderzeniu ogniowym. W tym czasie muszkieterowie rozstepowali sie na boki. Wada tercios byla mala ruchliwosc oraz slabe wykorzystanie sily ognia muszkieterw otaczajacych czworobok. Tercios przyjely sie takze w armii cesrskiej, wyparte pod wplywem reform przeprowadzonych przez Gustawa Adolfa w czasie wojny trzydziestoletniej.
BRYGADA HISZPASKA I TERCJOS

Brygada ta, powstaa na bazie formacji zwanych tercios ktre wynaleli Hiszpanie ok. 1534r. W tym bowiem czasie nazwa ta pojawiaa si po raz pierwszy w dokumencie krlewskim ktry tak okrela skad wojska hiszpaskiego rozmieszczonego w Lombardii, Neapolu i Sycylii. Tercja hiszpaska bya jednostk, ktrej odpowiednikiem byy regimenty, a pniej pregimenty. Pocztkowo jeszcze w XVIw. skadaa si ona z 3000 onierzy dwch formacji: pikinierw i pocztkowo arkebuzerw, potem muszkieterw. Z biegiem czasu skad tercjo przechodzi do spor ewolucj. Przykadowo w 5 tercjach, jakie w 1571r. w Niderlandach posiada ksi Alba byo w sumie 7500 ludzi: z czego 66 % stanowili pikinierzy a tylko 28 % arkebuzerzy i nieliczni jeszcze muszkieterzy. Kadra oficerska stanowia 6 %. Z biegiem czasu proporcje te zmieniay si na korzy muszkieterw. Podczas wojny 30 letniej w tercji stanowili oni ju ok 60 - 70 % skadu. Typowa tercja hiszpaska ustawiaa si w nastpujcy sposb: Pikinierzy stanowili czon gwny i ustawiali si prostokt o dugoci frontu 56m a dugoci 58 m. Znajdowao si tu 1500 pikinierw. Po bokach czworoktu ustawiano muszkieterw. Ustawiano ich zreszt rnie, bowiem istniao kilka wersji tercji. Jeszcze pod koniec XVI w i na pocztku XVII w. muszkieterzy stawali w czterech rzutach na rogach prostokta po 240 arkebuzerw i 90 muszkieterw, natomiast przy jego tylko bocznych krawdziach stawao po 135 arkebuzerw. Potem forma ta ewoluowaa, arkebuzerw zastpowali muszkieterzy, ktrzy otaczali pikinierw wok, rwnie od tyu i frontu. Istniao rwnie wersja z "rkawami" na rogach ( po 50 muszkieterw ) i 500 muszkieterami przed frontem szyku. Taktyka walki tercj polegaa gwnie na uderzeniu masy pikinierw po przygotowaniu ogniowym muszkieterw, ktrzy potem rozstpowali si na boki umoliwiajc marsz pikinierom. Oczywicie z biegiem lat, zwaszcza za podczas wojny 30 letniej, coraz bardziej wzrastaa rola muszkieterw, a pikinierzy stawali si jedynie ich ochron. Tercje w bitwie dziaay w ramach szyku brygady. Brygad hiszpask tworzyy 4 tercje ustawione w szachownice. W pierwszym rzucie stawaa jedna tercja, w drugim 2 tercje, w trzecim 1 tercja. Szyk taki by udoskonalon form szyku Szwajcarw i pozwala na wzajemn ochron kadej z tercji. Tercja wywodzca si z armii hiszpaskiej, w XVII w. stosowana bya powszechnie przez cesarsk armi Austrii. Tercje i szyk brygady hiszpaskiej nie zdaway ju egzaminu w XVII w. i byy form przestarza. Skadao si na to kilka elementw. Maa ruchliwo gbokich kolumn utrudniaa znacznie manewrowanie. Wraz z udoskonaleniem muszkietu tercja nie bya w stanie konkurowa si ognia z formacjami szwedzkimi czy holenderskimi. Ustawienie po bokach muszkieterw powodowao, e jedynie 25% z nich najczciej prowadzio ogie w bitwie. Zbite w du i gst mas tercje stanowiy rwnie atwy cel dla artylerii i ponosiy podczas ostrzau ogromne straty. W konfrontacji ze Szwedami tercje ponosiy klski, na co skaday si rwnie inne elementy. Szwedzi strzelali salwami, Niemcy cesarscy uywali kontrmarszu. Muszkieterzy szwedzcy dziki lejszym i ulepszonym muszkietom prowadzili ogie ze znacznie wiksz czstotliwoci ni cesarscy, ktrych cikie muszkiety wymagay stosowania podprki - forkietu, co powodowao konieczno wykonania dodatkowych czynnoci w i tak ju do dugim procesie prowadzenia ognia. W celu ograniczenia strat od ognia muszkietw starano si wprowadza nowe reguy walki i tak np. w bitwie pod Nordlingen cesarski oficer widzc przygotowanych do salwy Szwedw rozkaza klkn caej formacji tak by zmniejszy prawdopodobiestwo trafienia. Jednak tylko nieliczni dobrze wyszkoleni onierzy byli w stanie w ten sposb prowadzi walk. Podczas wojny 30 letniej armia cesarska przestaa, zatem stosowa ten szyk, przechodzc na wzorowane na przeciwniku rozwizania szwedzkie. Po bitwie pod Rocroi zrezygnowano z tego typu szyku rwnie w armii hiszpaskiej. 